บ้านจำลอง (โดยละเอียด)

 ในบริเวณสวน มีบ้านจำลองที่สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเคยประทับ แต่ครั้งทรงพระเยาว์เป็นเรือนแถวที่จำลองมาเพียง 1 ห้อง ด้านในบ้านจำลอง จัดองค์ประกอบตามหนังสือ "แม่เล่าให้ฟัง" พระนิพนธ์ของสมเด็จพระพี่นาง เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กลมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ซึ่งคณะ อนุกรรมการฝ่ายออกแบบจัดแสดงพิพิธภัณฑ์ภายในอุทยานสมเด็จพระศรีนคริ นทราบรมราชชนนีมอบหมายให้นางสาวอัจฉรา ถาวรมาศ มัณฑนากร กรม ศิลปากร ดำเนินการทำหุ้นบ้านจำลอง นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทอดพระเนตร   เพื่อขอกระบรมราชวินิจฉัย ในครั้งแรก สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชะนีมี รับสั่งว่า “บ้าน” ที่ทรงเคยประทับนั้นไม่ใหญ่โตเหมือนแบบที่มาขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย เมื่อกรมศิลปากรแก้ไขถูกต้องตามพระราชประสงค์แล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำริให้จัดสร้างอาคารจำลองที่ประทับหลังจากนี้แยกต่างหากอีกหลังหนึ่ง เนื่องจากแนวคิดเดิมที่จำกำหนดจัดแสดงภายในอาคารพิพิธภัณฑ์นั้น สัดส่วนของบ้านไม่ใกล้เคียงกับของเดิม มุมมองไม่ชัดเจน “บ้าน” ในหนังสือ “แม่เล่าให้ฟัง” พระนิพนธ์ของสมเด็จพระพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ซึ่งทรงกล่าวถึงนั้น “...เมื่อจำความได้แม่ก็อยู่ที่นนบุรีแล้ว ที่ซอยซึ่งปัจจุบันเป็นซอยวัดอนงค์ “บ้าน” จะเป็นส่วนหนึ่งของอาคารที่ก่อด้วยอิฐ หลังคาเป็นกระเบื้องและประกอบด้วยหลายชุด (Unit) ด้านหนึ่งของ “บ้าน” จะเป็นส่วนหนึ่งของ “บ้าน” มี 4-5 ชุด ซึ่งมีคนอยู่ อีกด้านหนึ่งพังไปแล้วและร้าง “บ้าน” ที่อยู่นั้นเก่าพอใช้และอยู่ในสถานที่ไม่ดี เพราะไม่มีการซ่อมแซมเลย บ้านนั้นเป็นบ้านเช่า แต่เช่าเพียงกำแพง ผนังและหลังคา ทุกสิ่งทุกอย่างที่เป็นไม้เช่นพื้นนั้นผู้เช่านำมาวางเอง...” และหน้าบ้านมีระเบียง พื้นไม่ปิดข้างๆ และมีหลังคามุงจาก ส่วนนอกก่อนจะถึงถนนเป็นอิฐและจึงเป็นถนน เมื่อเข้าไปในบ้านบ้านแล้วจะมีห้องโล่ง ๆ ด้านขวามือมียกพื้นเป็นไม้ทั้งสองห้อง ห้องพระและห้องประกอบอาชีพของพ่อแม่ ทุกเช้าผู้ใหญ่จะถวายข้าพระพุทธรูปและหลังเที่ยงแม่จะเป็นผู้สวด “เสสังมังคะลังยาจามิ” เพื่อลาของถวายเพื่อนำของบรรจุอยู่ในถ้วยชามเล็ก ๆ มากิน ถัดไปซึ่งมีห้องเป็นห้องนอนและข้างหลังจะมีห้องครัวยาวตลอด ซึ่งกันด้วยกำแพงนี้มีที่โล่ง ๆ ซึ่งจะไปถึงได้ถ้าอ้อมไปเพราะทางไม่มีประตูดอก ในบ้านไม่มีห้องน้ำ การอาบน้ำนั้นอาบกันที่บ้าน ตุ่มน้ำจะตั้งที่ระเบียงหรือไปอาบกันที่คลองสมเด็จเจ้าพระยา...”

  ลักษณะบ้านจำลองที่สร้างขึ้น ณ มุมหนึ่งของสวนแห่งนี้ ตัวอาคารก่ออิฐถือปูน มีชาน ระเบียงด้านหน้าบ้าน และด้านข้างปูด้วยไม้ หลังคามุงกระเบื้องดินเผา ชั้นลดหลังคาด้านหน้ามุงจาก ผนังด้านข้างกรุด้วยกระจกใส เพื่อให้ผู้เข้าชมมองเห็นภายในได้ ด้านข้างอาคารมีการอนุรักษ์ต้นไม้ใหญ่ของเดิมไว้ หลังคาจึงเว้นสำหรับต้นไม้ทำลุขึ้นไป มีทางเข้าบ้าน ประตูด้านหน้าทางเดียว เมื่อเข้าไปในบ้านแล้วจะเห็นทางเดินถึงหลังบ้าน ด้านขวามียกพื้นไม้และใช้ไม้ปิดแบ่งห้องเป็น 3 ตอน มีห้องพระและห้องทำทองซึ่งเป็นที่ประกอบอาชีพของพระชนกชู ถัดไปเป็นห้องนอน ด้านหลังเป็นห้องครัวตลอดกำแพงหลังบ้าน ภายในบ้านนายสมชาย ณ นครพนม ภัณฑรักษ์ ผู้รับผิดชอบในการจัดแสดง ได้จัดหาสิ่งของเครื่องใช้มาจัดแสดงแต่ละห้องตามสภาพความเป็นอยู่ในช่วงปลายรัชกาลที่ 5-รัชกาลที่ 6